Laten we wilde tijgers beschermen met Stéphane Ringuet

Als hoofd van het programma « Handel in wilde soorten » bij WWF Frankrijk is Stéphane Ringuet, doctor in de tropische ecologie (Muséum national d’Histoire naturelle), een man met een passie voor wetenschap en wilde dieren. Al 20 jaar werkt hij bij WWF Frankrijk en zet hij zich dagelijks in om toekomstige generaties een levende planeet na te laten door deze kostbare biodiversiteit te beschermen. Hij vertelt ons meer over zijn werk en zijn inzet voor de tijgers.

• Kunt u de wilde tijger voor ons beschrijven? In wat voor type leefgebied beweegt hij zich? Waar komt hij voor? Wat is zijn grootte? En zijn dieet?

De tijger (Panthera tigris) is gemakkelijk herkenbaar aan zijn roodbruine vacht met zwarte strepen. Het is de grootste katachtige van Azië (de grootste mannetjes kunnen meer dan 3 meter lang worden en 300 kg wegen) en een van de grootste landroofdieren. Gemiddeld brengen tijgers om de twee jaar twee tot vier welpen ter wereld en in het wild kunnen ze een leeftijd van 20 jaar bereiken.

Als uitstekende zwemmers die van water houden, bewonen tijgers zeer gevarieerde leefgebieden zoals tropische regenwouden, naaldwouden, mangroven, graslanden, savannes en gematigde bossen. Desondanks hebben alle tijgers om te overleven dichte vegetatie, de aanwezigheid van grote hoefdieren als voedselbron en toegang tot water nodig.

Tijgers leven doorgaans solitair. Volwassen dieren bakenen exclusieve territoria af, of leefgebieden, die kunnen variëren van enkele tientallen tot honderden km2, afhankelijk van het aanbod aan prooidieren. Als solitaire jager, die in één nacht wel 20 km kan afleggen, bestaat zijn favoriete prooi uit grote zoogdieren (bijv. herten en wilde zwijnen). Hoewel slechts één op de tien jachtpogingen succesvol is, kan een groot hert een tijger een week van voedsel voorzien.

Waar ze vroeger in vrijwel heel Azië voorkwamen, zijn wilde tijgers vandaag de dag nog slechts in 13 landen te vinden: Bangladesh, Bhutan, Cambodja, China, India, Indonesië (Sumatra), de Democratische Volksrepubliek Laos, Maleisië, Myanmar, Nepal, Rusland, Thailand en Vietnam.

• Wat is de rol van de wilde tijger in onze biodiversiteit? Waarom is dit een soort die beschermd moet worden? Wat maakt de situatie op dit moment zo urgent?

De tijger is een bedreigde diersoort die op de Rode Lijst van de IUCN staat. Deze soort, die ons zowel angst kan inboezemen als verwonderen, is van groot ecologisch, economisch en cultureel belang en moet in zijn natuurlijke leefomgeving worden beschermd. Deze grote katachtige wordt door miljoenen mensen over de hele wereld vereerd, bewonderd en gevreesd. Als hij echter uit de bossen verdwijnt, blijven er alleen oude legenden en een paar dieren in gevangenschap over. En dat is beslist niet de wereld waar ik van droom.

Laten we immers niet vergeten dat de kans hebben om één enkele wilde tijger te hebben (en te beschermen), in de eerste plaats betekent dat men zijn habitat mag bezitten (en beschermen), die zich over zo'n honderd km2 kan uitstrekken, en daarmee tevens de kans om talloze andere wilde diersoorten in hetzelfde gebied te behouden (een "paraplusoort"). Aan de andere kant speelt de tijger als toproofdier een sleutelrol bij het gezond houden van zijn ecosysteem. Dit ecosysteem biedt dieren en mensen zoet water, voedsel en vele andere vitale diensten: dit betekent dat we door tijgers te redden, ook de menselijke populaties helpen die een gezonde leefomgeving nodig hebben. Bovendien kunnen tijgers economische activiteiten genereren (vooral rondom toerisme), wat lokale gemeenschappen alternatieve inkomstenbronnen oplevert. Kortom, door tijgers te beschermen, beschermen we de bossen – wat uiteindelijk iedereen ten goede komt.

En deze bescherming van de tijger is vandaag meer dan ooit noodzakelijk om het hoofd te bieden aan de grote actuele bedreigingen voor zijn voortbestaan, namelijk het verlies en de versnippering van zijn natuurlijke habitat (93% van het historische leefgebied van de tijger is inmiddels verdwenen) en stroperij en illegale handel in tijgers (wereldwijd worden er maandelijks gemiddeld 10 tijgers in beslag genomen wegens illegale handel).

Het is dan ook dringend noodzakelijk om beschermingsmaatregelen voor de tijger voort te zetten, met name door de effectiviteit van het beheer van gebieden waar tijgers en hun prooidieren leven te versterken, maar ook door stroperij en illegale handel te bestrijden.

• Wat is de huidige situatie van wilde tijgers? Hoeveel zijn er in 2021? Onlangs lazen we in de pers dat het aantal wilde tijgers in vier jaar tijd met 30% is toegenomen. Kunt u ons meer vertellen over deze vooruitgang?

In 2010 naderden we een 'point of no return': hoewel er geen betrouwbare schatting bestaat van de wereldwijde tijgerpopulatie, wordt aangenomen dat deze met 95% is afgenomen, van wellicht 100.000 individuen aan het begin van de 20e eeuw tot het waarschijnlijke en zeer lage aantal van 3.200 dieren 10 jaar geleden (een historisch dieptepunt). En laten we niet vergeten dat in de jaren 80 drie ondersoorten zijn uitgestorven (de Bali-, Javaanse en Kaspische tijger).

In april 2016, halverwege de periode tussen 2010 en 2022 (het jaar van de tijger in China), werd het wereldwijde aantal geschat op bijna 3.900 wilde tijgers, een toename van 25% ten opzichte van de 3.100. Deze toename is voornamelijk afkomstig uit India, Rusland, Nepal en Bhutan en is waarschijnlijk te danken aan nieuwe gebieden die zijn opgenomen in nationale tellingen, verbeterde onderzoekstechnieken en populatiegroei als gevolg van beschermingsmaatregelen. Opgemerkt dient te worden dat sommige landen sinds 2016 hun nationale schattingen hebben bijgewerkt en hun aantal tijgers naar boven hebben bijgesteld, zoals het geval is voor India (2.967 in 2018 tegenover 2.226 in 2016) of Nepal (235 in 2019 tegenover 198 in 2016). De situatie in de landen van Zuidoost-Azië blijft echter zorgwekkend. Ten slotte is de kwantitatieve benadering weliswaar belangrijk, maar de « kwalitatieve » benadering moet dat ook zijn: naast het aantal tijgers is het essentieel ervoor te zorgen dat ze levensvatbare populaties vormen in grote, niet of nauwelijks versnipperde en wildrijke gebieden waar ze zich kunnen handhaven en ontwikkelen. Dit is een belangrijke uitdaging met het oog op de vernietiging en versnippering van hun leefgebieden.

Kortom, na een historisch dieptepunt in 2010 neemt de wereldwijde tijgerpopulatie gestaag toe. De hier ondernomen beschermingsinspanningen hebben er voor het eerst sinds het begin van de 20e eeuw voor gezorgd dat de neerwaartse trend van de wereldwijde tijgerpopulatie is omgebogen, ook al zijn er nog extra inspanningen nodig om de Tx2-doelstelling van ongeveer 6.000 tijgers in 2022 te bereiken.

• De wilde tijger is een iconische soort voor de theeproducerende regio's, nietwaar?

Tijgers hebben een enorme culturele waarde op mondiaal, nationaal en lokaal niveau en voor een veelheid aan etnische groepen, met name in verschillende theeproducerende Aziatische landen. India is een van deze belangrijkste theeproducerende landen en herbergt in zijn eentje meer dan de helft van de wereldwijde populatie wilde tijgers. Tijgers komen hier in verschillende streken voor, met name in theeproducerende regio's, of het nu gaat om de regio Assam (vlaktes in het noordoosten van het land), Darjeeling (in het noordoosten van India) of Nilgiri (in de bergen in het zuiden van het land). De laatste tijgertelling door de Indiase autoriteiten in 2018 laat een toename van de tijgerpopulatie zien in de staten Tamil Nadu (inclusief het district Nilgiri) en Assam van 2006 (146 tijgers) naar 2018 (454 tijgers). Daarentegen lijken de 10 tijgers die in 2006 in de staat West-Bengalen (Darjeeling) aanwezig waren, in 2018 te zijn verdwenen.

Ik wil echter graag benadrukken dat het aanpassingsvermogen van tijgers aanzienlijk kan zijn en dat grote katachtigen zich snel kunnen voortplanten. Het belangrijkste is dat als we de tijger voldoende ruimte, prooidieren en de nodige veiligheid bieden, hij kan herstellen en zijn positie als « koning » van de Aziatische jungle kan behouden.

• Heeft u veldexpedities geleid om tijgers te observeren? Kunt u ons daar meer over vertellen?

Ik heb de kans gehad om het veld in te gaan, met name in beschermde natuurgebieden in Nepal, India of Bhutan. Bij die gelegenheid had ik het geluk een tijger te kunnen observeren in het Corbett-reservaat (ongetwijfeld het Indiase reservaat met de grootste tijgerpopulatie), terwijl hij zich langzaam door het hoge, vergeelde gras bewoog; door het toeval was ik getuige van dit tafereel vlak nadat ik enkele kilometers verderop een luipaard hoog in een boom had zien zitten. Recentelijker ontdekte ik zeer verse tijgersporen in het Royal Manas National Park in Bhutan, aan de Indiase grens. Deze sporen liepen vlak naast olifantensporen. De ecowachters met wie ik door het park trok, lieten me toen aan een grassoort ruiken waarvan de geur volgens hen verraadde dat er recent een tijger was langsgekomen. Helaas heb ik het dier zelf niet kunnen zien, een van de 30 getelde tijgers in dit park.

• Wat is uw rol? Welke acties onderneemt u om deze soort te beschermen? Hoe treedt u op samen met het WWF?

Ik leid een programma dat gericht is op de bescherming van wilde soorten, met name in verband met de strijd tegen stroperij en illegale handel. Binnen dit kader zijn mijn activiteiten zeer divers: van het opzetten en ondersteunen van veldprojecten, met name in Azië (bijvoorbeeld in Indonesië en Bhutan) in overleg met de lokale WWF-kantoren, tot het verzamelen, onderzoeken en analyseren van gegevens over de tijgerhandel (met name in samenwerking met het TRAFFIC-programma), het mobiliseren van spelers uit de particuliere sector die (ongewild) betrokken kunnen zijn bij illegale handel, het sensibiliseren en communiceren van beschikbare rapporten, of belangenbehartiging (zoals het volgen van CITES-bijeenkomsten) en informatie-uitwisseling met instanties die verantwoordelijk zijn voor de bescherming van de biodiversiteit.

• Hoe heeft het Tx2-project op zijn niveau al kunnen helpen? Welke acties zijn er ondernomen?

Het initiatief van het WWF voor de bescherming van de tijger streeft ernaar de nodige voorwaarden te scheppen om de populatie wilde tijgers tegen het volgende Jaar van de Tijger in 2022 te verdubbelen. In november 2010, tijdens de Tijgertop – een historisch moment – kreeg dit project, dat gericht is op het onmiddellijk omkeren van de dalende trend in de wilde tijgerpopulaties, internationale steun op het hoogste niveau. Wat de Tx2-acties betreft, blijft het WWF een belangrijke drijvende kracht; het zet zich er met name voor in om een politieke dynamiek te stimuleren, zodat tijgers een absolute prioriteit blijven voor wereldleiders. De prioriteiten richten zich tevens op het professionaliseren van de bescherming van wilde diersoorten door de opleiding van rangers en de ontwikkeling van instandhoudingsnormen (CA/TS) en technologieën (SMART) om het doel van Nul Stroperij te bereiken. Daarnaast bestrijdt het WWF de illegale handel in wilde dieren via zijn partnerschap met TRAFFIC. Verder concentreert het zijn inspanningen op de belangrijkste tijgerlandschappen waar zich de essentiële bolwerken van de soort bevinden. Ten slotte zorgt het ervoor dat er voldoende leefruimte is voor zowel de mensen die in de nabijheid van de tijgers wonen als voor de tijgers zelf (kwesties rond het beheer van bufferzones rondom beschermde gebieden, conflictbeheersing).

• We zijn er ons allemaal van bewust: de tijger is niet het enige dier dat met uitsterven wordt bedreigd. Welk uitsterven betekent volgens u de grootste verstoring van de biodiversiteit?

Na miljoenen jaren van bestaan op onze planeet worden tijgers vandaag de dag bedreigd; zij belichamen de overexploitatie door de mens van de aardse megafauna, in het bijzonder van grote roofdieren, maar ook van tienduizenden andere, minder bekende soorten. De cijfers spreken voor zich: 27% van de op de IUCN Rode Lijst geëvalueerde wilde diersoorten wordt bedreigd; het IPBES schat dat de komende decennia 1 miljoen soorten met uitsterven worden bedreigd (waaronder met name insecten); en het meest recente Living Planet Report van het WWF, dat de biodiversiteit meet op basis van het monitoren van 20.811 populaties van 4.392 gewervelde soorten, toont een gemiddelde daling van 68% van deze populaties tussen 1970 en 2016. Kortom, we zijn getuige van een erosie van de biodiversiteit, oftewel van de wilde soorten waaruit deze bestaat, maar via hen ook van de onderlinge relaties die zij onderhouden (predatie, interacties, enz.) en met hun leefomgeving (zaadverspreiding, enz.). De levensketen (wilde soorten, hun leefgebieden en hun onderlinge banden) vormt één geheel, en het verdwijnen van een van deze elementen kan die keten verzwakken. Vanzelfsprekend kan het verdwijnen van « paraplusoorten » zoals de tijger een grote impact hebben op de biodiversiteit. Maar volgens mij blijft het verlies van leefgebieden – essentiële leefruimtes voor wilde soorten en voor de vele mensen die ervan afhankelijk zijn voor hun levensonderhoud – momenteel een zeer grote bedreiging voor de biodiversiteit. Dit geldt in het bijzonder voor de tijger, die momenteel in slechts 7% van zijn historische leefgebied leeft.

• Hoe kunnen we ons op kleine schaal inzetten om deze soort te behouden en meer in het algemeen de biodiversiteit te redden? Hoe kunnen onze lezers een bijdrage leveren?

Waar we ook wonen, we kunnen allemaal bijdragen aan de bescherming van de tijger en meer in het algemeen van de biodiversiteit. Steun aan natuurbeschermingsorganisaties (in verschillende vormen) is natuurlijk mogelijk. Maar op een breder niveau kunnen onze keuzes, met name als verantwoorde consument of burger, het verschil maken op het gebied van voeding, vervoer, energie, enz. Koop bijvoorbeeld niets dat afkomstig kan zijn van tijgers (het stropen van tijgers is bedoeld om te voorzien in de aanzienlijke handel in hun lichaamsdelen: zo worden hun botten gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunde en dient hun huid voor het maken van kleding) en win in het algemeen goed informatie in alvorens exemplaren (delen of producten) van wilde dieren te kopen (er gelden strenge regels voor de handel in wilde diersoorten). Bij twijfel: niet kopen. Kies liever voor producten uit duurzaam bosbeheer en duurzame landbouw om habitatvernietiging tegen te gaan. Geef de voorkeur aan gecertificeerde producten met een keurmerk, zoals FSC, dat garandeert dat het gebruikte papier of hout afkomstig is uit goed beheerde bossen. En bovenal: eet minder vlees (ongeveer een derde van onze individuele impact op het milieu houdt verband met onze voeding). Kortom, we hebben elke dag de kracht om te handelen! Vanuit deze gedachte heeft het WWF onder andere de app « We Act for Good (WAG) » ontwikkeld, die iedereen meer grip geeft op zijn consumptie door gedragsverandering eenvoudiger te maken – om zo onze voetafdruk op de aarde te verkleinen en de biodiversiteit te beschermen. Aan ons de beurt!

Tchai of the Tiger nodigt u uit om op uw eigen niveau actie te ondernemen terwijl u geniet van een biologisch gecertificeerd recept voor gekruide zwarte thee. Voor elk verkocht blikje hebben we ons ertoe verbonden € 1 te doneren aan het Tx2-project onder leiding van het WFF om de populatie wilde tijgers tegen 2022, het jaar van de tijger in de Chinese astrologie, te verdubbelen.